Kỷ nguyên AI, câu hỏi quan trọng trước ngưỡng cửa đại học chính là chọn trường nào có khả năng đào tạo người học năng lực thích ứng và sẵn sàng cho tương lai.
Trong một thế giới mà nghề nghiệp không còn đi theo lộ trình tuyến tính, đại học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức, mà trở thành môi trường quyết định việc người học có thể học lại, làm lại và tiếp tục tạo ra giá trị khi bối cảnh thay đổi hay không.
Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT), trong kỷ nguyên công nghệ, bằng cấp không còn là “tấm vé trọn đời”. Khi thị trường lao động thay đổi nhanh hơn chương trình đào tạo, người học nếu thiếu năng lực tự học và thích ứng sẽ nhanh chóng mất lợi thế, dù tốt nghiệp từ những ngành từng được xem là an toàn.
Khi chọn ngành không còn đủ để quyết định tương lai
Ngày nay, nhiều công việc bị phân mảnh, tái cấu trúc, thậm chí biến mất chỉ sau vài năm. Những vai trò mới xuất hiện nhanh hơn chu kỳ đào tạo truyền thống. Việc yêu cầu người trẻ đưa ra một quyết định mang tính “cố định” ngay từ đầu, chọn ngành, chọn nghề cho cả tương lai trở nên ngày càng rủi ro.
TS Nguyễn Thị Thu Anh, nguyên Hiệu trưởng Trường THCS & THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội), từng chia sẻ câu chuyện về một học trò cũ: em học giỏi, đủ khả năng vào nhiều trường đại học hàng đầu và chọn một ngành được xem là “an toàn”. Nhưng khi bước vào học tập thực tế, em nhận ra đó không phải con đường phù hợp. Sau khi tốt nghiệp, em rẽ sang một lĩnh vực hoàn toàn khác và hiện đang thành công, dù gần như không liên quan đến ngành đã học.
Câu chuyện này không phải cá biệt. Nó phản ánh rủi ro lớn nhất của logic chọn ngành truyền thống: người học không được chuẩn bị đủ nền tảng để tự điều chỉnh, học lại và dịch chuyển khi bối cảnh nghề nghiệp thay đổi.
PGS.TS Phạm Mạnh Hà (Đại học Bách khoa Hà Nội) nhận định rằng sự phát triển của AI đang tái định nghĩa hàng triệu công việc. Nếu người học chỉ nhìn vào nhu cầu ngắn hạn của thị trường hay tên gọi ngành học, mà thiếu năng lực tự học và thích ứng, lợi thế từ bằng cấp sẽ nhanh chóng suy giảm.
Từ trải nghiệm của người đã đi làm, bà Hoàng Vân Anh – quản lý vận hành sáng tạo tại Hà Nội cho rằng ngành học “hot” chỉ mang lại lợi thế rất ngắn hạn. “Khi bước vào môi trường làm việc thực tế, điều quan trọng không phải là bạn học ngành gì, mà là bạn có thể tạo ra giá trị gì, có sẵn sàng học lại khi công việc thay đổi hay không,” bà chia sẻ.
Những góc nhìn này cho thấy, khi nghề nghiệp thay đổi nhanh hơn chu kỳ đào tạo, ngành học không còn là “bảo chứng” nếu người học thiếu nền tảng năng lực để thích ứng.
Doanh nghiệp tìm người sẵn sàng thích ứng
Từ phía thị trường lao động, sự phân hóa ngày càng rõ không nằm ở ngành học xuất phát điểm, mà ở khả năng làm việc thực tế và mức độ sẵn sàng thích ứng của người lao động trẻ.
Ông Bùi Đoàn Chung – Công ty Cổ phần Nghề Nhân sự Việt Nam cho biết doanh nghiệp ưu tiên tuyển những người có thể nhanh chóng hòa nhập vào môi trường làm việc, sử dụng công nghệ và AI như công cụ hằng ngày, có năng lực giải quyết vấn đề, làm việc nhóm và hướng tới kết quả, hơn là chỉ dựa vào bằng cấp hay tên chuyên ngành.
Trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng, bà Phan Thị Kim Thoa – GĐ Khu vực Đông Bắc Sài Gòn, Ngân hàng Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) cũng cho rằng nhiều vị trí mang tính lặp lại đang dần được tự động hóa, buộc người lao động phải liên tục học thêm kỹ năng mới và mở rộng năng lực thay vì chỉ bám vào một chuyên môn cố định.
Ở góc nhìn dài hạn hơn của ngành công nghệ toàn cầu, TS Lê Quang Đạm – Tổng Giám đốc Công ty Công nghệ Marvell Việt Nam cho rằng điều quyết định sự nghiệp không nằm ở việc người trẻ học ngành gì, mà ở khả năng học liên tục và thích ứng với những thay đổi chưa từng có tiền lệ. Theo ông, người trẻ cần biết cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ để nâng cao hiệu quả lao động, đồng thời được trang bị những năng lực nền tảng để có thể đi đường dài trong sự nghiệp, thay vì chỉ đáp ứng một vị trí công việc tại thời điểm ra trường.
Khi sinh viên được đưa thẳng vào môi trường làm việc thật
Một minh chứng rõ ràng cho việc đào tạo năng lực thích ứng là cách một số mô hình đại học đang đưa sinh viên vào môi trường làm việc thực tế ngay khi còn đang học.
Tại Quảng Ninh, từ đầu năm 2026, 74 sinh viên của Trường Đại học FPT đã được đưa về thực tập tại hơn 30 xã, phường và đơn vị trên địa bàn tỉnh, tham gia hỗ trợ triển khai các nhiệm vụ về công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Hoạt động này được tính là học kỳ thực tập (On-the-Job Training), trong đó sinh viên không chỉ quan sát mà trực tiếp tham gia công việc, từ vận hành hệ thống, xử lý dữ liệu đến hỗ trợ cán bộ và người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến.
Theo đánh giá của các đơn vị tiếp nhận, nhiều sinh viên có thể đảm nhiệm công việc ngay và tham gia như những cộng sự thực thụ trong các dự án công nghệ tại địa phương cho thấy ranh giới giữa “học” và “làm” đang dần được xóa mờ trong những mô hình đào tạo chú trọng trải nghiệm thực tế.
Chọn đại học cho một tương lai chưa kịp gọi tên
Khi nghề nghiệp trở nên bất định, câu hỏi quan trọng dành cho học sinh và phụ huynh không còn là ngành nào đang “hot”, mà là: trường đại học đó có giúp người học xây dựng được năng lực thích ứng để sẵn sàng cho tương lai hay không.
Theo các chuyên gia, sự khác biệt giữa các trường đại học ngày nay không chỉ nằm ở tên ngành hay chương trình đào tạo, mà ở khả năng tạo ra một môi trường học tập giúp sinh viên: làm việc với công nghệ và AI như công cụ hằng ngày, tham gia các dự án thật, bài toán thật, rèn tư duy giải quyết vấn đề và tinh thần chủ động, làm việc trong môi trường đa văn hóa, sử dụng ngoại ngữ và chuẩn mực toàn cầu.
Quan sát từ thị trường tuyển dụng cho thấy những sinh viên được đào tạo trong môi trường chú trọng trải nghiệm thực tế, gắn với doanh nghiệp và các dự án thật thường ít “sốc” khi bước vào thị trường lao động, chủ động hơn trước áp lực công việc và sẵn sàng dịch chuyển khi bối cảnh thay đổi.
Trong bối cảnh AI và công nghệ tiếp tục làm mờ ranh giới giữa các ngành nghề, chọn đại học không còn chỉ là chọn nơi cấp bằng, mà là chọn một môi trường có khả năng chuẩn bị cho người học năng lực để học lại, làm lại và đi xa trong một tương lai chưa kịp gọi tên.
Theo Lao động
