Học lệch có thật sự tiêu cực như định kiến? Cùng Trường Đại học FPT phân tích bản chất của học lệch, sự khác biệt giữa học lệch thụ động và học lệch có chiến lược, cũng như cách để học sinh THPT, đặc biệt là các bạn 2K8 có thể tận dụng thế mạnh để định hướng tương lai.
Trong suốt một thời gian dài, giáo dục truyền thống thường mặc định rằng một học sinh giỏi là người có bảng điểm “đẹp” ở tất cả các môn: từ Toán, Văn đến Ngoại ngữ, Khoa học tự nhiên hay Khoa học xã hội. Bất kỳ sự chênh lệch nào giữa các môn học đều dễ dàng bị gắn nhãn là “học lệch” – một khái niệm mang hàm ý tiêu cực.
Tuy nhiên, khi đặt câu hỏi ngược lại: liệu việc cố gắng giỏi đều mọi môn có thực sự giúp người học nổi bật và thành công hơn trong dài hạn? Câu trả lời có thể không đơn giản như chúng ta từng nghĩ.
Học lệch là gì?
Học lệch là từ dùng để chỉ tình trạng người học tập trung mạnh vào một hoặc một nhóm môn học nhất định, trong khi các môn còn lại có mức độ đầu tư và kết quả thấp hơn đáng kể. Trong định kiến truyền thống, tình trạng này thường bị xem là biểu hiện tiêu cực, gắn liền với hình ảnh học sinh “không toàn diện” hoặc thiếu nỗ lực ở những môn học không phải thế mạnh.
Một lớp học trải nghiệm chuyên ngành Vi mạch bán dẫn cho học sinh THPT tại Trường Đại học FPT.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ khoa học giáo dục và định hướng năng lực cá nhân, vấn đề này không hoàn toàn đồng nghĩa với yếu kém. Trên thực tế, mỗi người đều có sự khác biệt về tư duy, sở trường và khả năng tiếp thu. Việc một học sinh nổi trội ở Toán – Khoa học tự nhiên, trong khi gặp khó khăn với Văn – Khoa học xã hội (hoặc ngược lại), phản ánh sự khác biệt về cấu trúc tư duy hơn là vấn đề năng lực tổng thể.
Điểm mấu chốt nằm ở cách hiểu và cách vận dụng. Học lệch có thể trở thành rào cản nếu người học bỏ qua hoàn toàn kiến thức nền tảng cần thiết. Ngược lại, nó cũng có thể là một chiến lược học tập hiệu quả khi người học chủ động phát triển thế mạnh, đồng thời duy trì mức kiến thức cơ bản ở các môn học còn lại để hỗ trợ tư duy và định hướng lâu dài.
“Cái bẫy” của tư duy học toàn diện
Thực tế cho thấy, rất nhiều học sinh THPT dành phần lớn thời gian để “vá” những môn yếu nhằm đạt mức điểm trung bình khá. Việc đầu tư tới 70 – 80% năng lượng để kéo một môn từ mức thấp lên mức an toàn có thể giúp học bạ trông cân đối hơn, nhưng lại hiếm khi tạo ra lợi thế cạnh tranh thực sự.
Một buổi Open Day tại Trường Đại học FPT, nơi học sinh THPT được trải nghiệm các chuyên ngành, lĩnh vực là thế mạnh và là niềm yêu thích của bản thân.
Trong khi đó, xã hội hiện đại và thị trường lao động ngày càng đề cao năng lực chuyên sâu, khả năng tư duy độc lập và mức độ làm chủ một lĩnh vực cụ thể. Một người “biết mỗi thứ một chút” rất dễ trở nên mờ nhạt giữa số đông, dù bề ngoài có vẻ toàn diện. Chính vì vậy, học đều một cách dàn trải đôi khi lại trở thành rào cản cho sự phát triển nổi trội.
Không ai có thể xuất sắc ở mọi lĩnh vực cùng lúc. Một lập trình viên giỏi chưa chắc nhớ vanh vách tác phẩm văn học trung đại, cũng như một nhà văn tài năng có thể không hứng thú với những phương trình phức tạp.
Xét ở góc độ này, học lệch không hẳn là thiếu sót, mà có thể là kết quả của việc ưu tiên nguồn lực. Khi người học phải phân bổ sự tập trung cho quá nhiều môn học ngang nhau, năng lượng sẽ bị phân tán. Ngược lại, khi xác định rõ định hướng, người học có thể chủ động đầu tư chiều sâu cho lĩnh vực thế mạnh, đồng thời chỉ cần nắm kiến thức nền tảng ở các môn khác để hỗ trợ tư duy tổng thể.
Học lệch – tiêu cực hay là một chiến lược thông minh?
Học lệch không tự thân là vấn đề, điều quan trọng nằm ở nguyên nhân và cách người học lựa chọn sự lệch đó. Khi tình trạng này xuất phát từ việc né tránh môn khó hoặc thiếu nỗ lực ở những lĩnh vực ngoài sở trường, người học dễ rơi vào tình trạng hổng kiến thức nền và hạn chế khả năng tư duy tổng hợp. Đây là dạng học lệch thụ động, mang tính đối phó và có thể ảnh hưởng lâu dài đến quá trình học tập cũng như thích nghi về sau.\
Việc lựa chọn được hướng đi là sở trường của mình và theo đuổi thế mạnh đó sẽ giúp học sinh THPT rất nhiều trong hành trình phát triển sự nghiệp tương lai, thay vì “học lệch” thụ động như những định kiến thông thường.
Ngược lại, học lệch có thể trở thành một chiến lược nếu người học chủ động phát triển thế mạnh, đồng thời vẫn duy trì mức hiểu biết cần thiết ở các môn học nền tảng. Cách tiếp cận này giúp cá nhân xây dựng năng lực chuyên sâu và lợi thế rõ ràng trong định hướng học tập và nghề nghiệp. Trong bối cảnh tuyển sinh và đào tạo ngày càng linh hoạt, học lệch chỉ thực sự có giá trị khi người học hiểu mình mạnh ở đâu và muốn đi đến đâu.
Để tình trạng này không trở thành rào cản, người học cần bắt đầu từ việc tự đánh giá nghiêm túc năng lực và mục tiêu của bản thân. Việc xác định rõ đâu là thế mạnh, đâu là kiến thức nền bắt buộc và đâu là nội dung chỉ cần tiếp cận ở mức hỗ trợ sẽ giúp quá trình học tập trở nên hiệu quả hơn. Học lệch không đồng nghĩa với bỏ học những môn còn lại, mà là phân bổ thời gian và năng lượng có chủ đích, đảm bảo tư duy nền tảng vẫn được duy trì trong khi thế mạnh cá nhân được phát triển đủ sâu để tạo ra lợi thế dài hạn.
Kết lại, học lệch không nên bị nhìn nhận như một “thất bại” trong học tập, mà là một lựa chọn cần được cân nhắc và định hướng đúng đắn. Trong bối cảnh giáo dục và thị trường lao động ngày càng đề cao năng lực cá nhân và chuyên môn sâu, hiểu rõ bản thân, học có trọng tâm và đầu tư đúng thế mạnh chính là chìa khóa giúp người học xây dựng con đường phát triển bền vững cho tương lai.
