Trong bối cảnh những vụ việc liên quan đến bằng cấp giả, chứng chỉ bị làm giả ngày càng tinh vi và để lại nhiều hệ lụy cho xã hội, một nhóm sinh viên đã lựa chọn đi thẳng vào “điểm nghẽn” của thực tế bằng một cách tiếp cận công nghệ khi xây dựng “Hệ thống xác thực và quản lý Giấy khen, Văn bằng, Chứng chỉ” dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI). Không chỉ dừng ở ý tưởng, dự án đã bước đầu được hoàn thiện thành sản phẩm và ghi dấu ấn tại sân chơi công nghệ quy mô toàn quốc.

Khi AI trở thành “lớp lọc thông minh” cho dữ liệu

“Vì sao việc xác minh một tờ giấy khen, văn bằng hay chứng chỉ vẫn phụ thuộc quá nhiều vào mắt người và đối chiếu thủ công?” – đó là câu hỏi khởi nguồn cho dự án của nhóm sinh viên do Hà Việt Thắng – Sinh viên chuyên ngành Trí tuệ nhân tạo, Trường Đại học FPT cơ sở Cần Thơ làm trưởng nhóm.

Gian hàng trưng bày, giới thiệu về dự án trong khuôn khổ cuộc thi Data for Life 2025.

Nhóm phát triển dự án gồm 5 thành viên là sinh viên chuyên ngành Trí tuệ nhân tạo tại Trường Đại học FPT cơ sở Cần Thơ gồm: Hà Việt Thắng (trưởng nhóm), Trần Hữu Nhân, Lê Nhật Trường, Đặng Hoàng Thông và Nguyễn Thành Công. Mỗi thành viên đảm nhiệm một mảng riêng như định hướng sản phẩm, phát triển hệ thống, xử lý dữ liệu và xây dựng mô hình AI, tạo nên sự bổ trợ chặt chẽ cả về kỹ thuật lẫn tư duy triển khai, giúp dự án không chỉ có chiều sâu công nghệ mà còn đảm bảo tính ứng dụng thực tiễn.

Theo Việt Thắng, khoảng trống lớn nhất mà nhóm nhận ra là việc thiếu một hệ thống tra cứu nhanh, thuận tiện và đủ tin cậy cho cả người dân, doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý. Trong khi đó, bằng giả ngày càng khó phân biệt bằng mắt thường, đặc biệt trong bối cảnh số hóa tài liệu ngày càng phổ biến.

Đại diện nhóm cho biết, điểm cốt lõi của dự án nằm ở việc kết hợp giữa quản lý dữ liệu tập trung và lớp kiểm tra thông minh bằng AI. Thay vì chỉ lưu trữ thông tin, hệ thống được thiết kế để “hiểu” và “đánh giá” văn bằng.

AI được ứng dụng ở nhiều khâu, từ trích xuất thông tin bằng công nghệ nhận dạng ký tự quang học (OCR), đối chiếu dữ liệu với nguồn gốc lưu trữ, đến phát hiện các dấu hiệu bất thường trong bố cục, định dạng hay chi tiết hình ảnh. Những yếu tố như sai font chữ, lệch định dạng, dấu hiệu chỉnh sửa hoặc thông tin không đồng nhất đều có thể được hệ thống cảnh báo.

Đáng chú ý, nhóm không đặt AI vào vai trò “phán quyết tuyệt đối”. Thay vào đó, hệ thống được thiết kế theo nhiều lớp kiểm tra từ xác minh dữ liệu gốc đến kiểm tra độ khớp nội dung và nhận diện bất thường. Với những trường hợp chưa đủ chắc chắn, hệ thống sẽ gắn cờ để con người kiểm tra lại, một cách tiếp cận thận trọng nhưng thực tế. “AI không thay thế hoàn toàn con người, nhưng giúp nhìn ra những điểm mà con người có thể bỏ sót, đồng thời tăng tốc xử lý khi cần kiểm tra số lượng lớn”, trưởng nhóm chia sẻ.

Trưởng nhóm Hà Việt Thắng giới thiệu về dự án đến khách tham quan.

Từ thao tác phức tạp đến trải nghiệm “một chạm”

Một trong những mục tiêu lớn của dự án là đơn giản hóa trải nghiệm người dùng. Theo đó, quy trình xác thực được rút gọn tối đa. Người dùng chỉ cần quét mã QR hoặc nhập mã định danh trên văn bằng để nhận kết quả xác thực, kèm theo thông tin cơ bản và mức độ khớp với dữ liệu gốc.

Trong trường hợp sử dụng bản scan hoặc tài liệu số hóa, hệ thống có thể tự động đọc nội dung, đối chiếu và cảnh báo bất thường. Điều này giúp ngay cả người không có chuyên môn kỹ thuật cũng có thể dễ dàng kiểm tra và hiểu kết quả.

So với các phương pháp hiện nay vốn chỉ dừng lại ở việc tra cứu thủ công, gọi điện xác minh hoặc trực tiếp quan sát để xem giấy tờ có giống mẫu hay không. Hệ thống của nhóm đi theo hướng nhanh hơn, có thể mở rộng hơn và giảm phụ thuộc vào cảm tính của người kiểm tra. Ngoài ra, việc kết hợp dữ liệu gốc với AI và mã xác thực giúp tăng độ tin cậy. Một ưu điểm nữa là trải nghiệm người dùng được làm theo hướng dễ tiếp cận, tức là người dân hay doanh nghiệp cũng có thể kiểm tra mà không cần quy trình quá rườm rà.

Đại diện dự án cho biết, nếu triển khai rộng rãi, người dân sẽ được lợi đầu tiên vì có thể chủ động kiểm tra giấy tờ của chính mình và bảo vệ giá trị thật của những thành quả học tập, rèn luyện. Doanh nghiệp sẽ giảm rủi ro tuyển nhầm người dùng hồ sơ giả, đồng thời tiết kiệm thời gian xác minh. Với cơ quan quản lý nhà nước, hệ thống này có thể hỗ trợ chuẩn hóa dữ liệu, giảm tải xử lý thủ công và tăng minh bạch trong quản lý văn bằng, chứng chỉ. Về lâu dài, tụi em nghĩ lợi ích lớn nhất là tạo ra một môi trường mà giấy tờ thật được bảo vệ tốt hơn và hành vi làm giả bị thu hẹp đất sống.

Tuy nhiên, phía sau một hệ thống tưởng chừng “đơn giản” là những thách thức không nhỏ, đặc biệt là dữ liệu. Văn bằng thực tế rất đa dạng về mẫu mã, font chữ, chất lượng hình ảnh và cách trình bày, khiến việc nhận dạng chính xác trở thành bài toán phức tạp.

“Chỉ riêng việc OCR đọc đúng trong các điều kiện ảnh khác nhau đã là một thách thức lớn. Chưa kể nếu sai một ký tự trong họ tên hay mã số, kết quả đối chiếu có thể lệch hoàn toàn”, Thắng cho biết.

Song song đó là yêu cầu cao về công tác bảo mật. Dữ liệu văn bằng là dữ liệu nhạy cảm, đòi hỏi hệ thống phải có cơ chế phân quyền chặt chẽ, đảm bảo an toàn thông tin và tránh rò rỉ.

Dự án lọt vào Top 30 đội xuất sắc nhất tại cuộc thi Data for Life 2025.

Ghi dấu tại sân chơi công nghệ toàn quốc

Dự án không chỉ dừng ở việc nghiên cứu mà đã bước đầu được kiểm chứng trong thực tế. Nhóm đã hoàn thiện phiên bản demo và lọt vào Top 30 đội xuất sắc nhất tại cuộc thi Data for Life 2025, qua đó có cơ hội trưng bày và trình diễn sản phẩm tại khu vực Bờ Hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội). Được biết, cuộc thi có quy mô toàn quốc do Bộ Công an tổ chức, trực tiếp là Cục Cảnh sát Quản lý hành chính về Trật tự xã hội triển khai theo tinh thần Nghị quyết số 57 của Chính phủ.

Tại đây, hệ thống nhận được sự quan tâm lớn từ người tham quan nhờ tính ứng dụng rõ ràng. Nhiều ý kiến đánh giá cao khả năng tra cứu nhanh và trực quan, đồng thời góp ý về hướng triển khai ở quy mô lớn, đặc biệt là vấn đề chuẩn hóa dữ liệu và kết nối với các đơn vị cấp phát. “Điều đáng quý là mọi người không chỉ xem đây là một ý tưởng đi thi, mà thực sự đặt câu hỏi theo hướng có thể áp dụng ngoài đời”, đại diện nhóm chia sẻ.

Nếu được triển khai rộng rãi, hệ thống có thể mang lại lợi ích đa chiều khi giúp người dân chủ động bảo vệ giá trị văn bằng thật, hỗ trợ doanh nghiệp giảm rủi ro tuyển dụng, đồng thời giúp cơ quan quản lý chuẩn hóa dữ liệu và tăng tính minh bạch.

Đằng sau dự án là môi trường học tập giàu tính ứng dụng tại Trường Đại học FPT, nơi sinh viên được khuyến khích “làm thật” thay vì chỉ dừng ở lý thuyết. Việt Thắng hào hứng: “Nhà trường tạo điều kiện cho chúng em khá nhiều, từ môi trường học tập có tính ứng dụng cao, không khí làm dự án rất mạnh, cho tới việc kết nối cộng đồng học thuật và hoạt động câu lạc bộ. Nhóm em cũng có cơ hội đem sản phẩm đi giới thiệu rộng hơn thông qua hệ sinh thái hoạt động sinh viên và truyền thông của trường. Nhưng nếu nói điều giá trị nhất thì chính là tinh thần dám làm thật. Ở FPTU, chúng em không bị dừng lại ở mức học lý thuyết, mà luôn được thúc đẩy biến ý tưởng thành sản phẩm có thể demo, có người dùng nhìn thấy và có phản hồi thật”.

Trong chính môi trường đó, vai trò dẫn dắt của trưởng nhóm Hà Việt Thắng trở thành yếu tố then chốt giúp dự án được định hình rõ ràng. Từ việc xác định bài toán, đề xuất hướng tiếp cận cho đến phân công nhiệm vụ và theo sát tiến độ, Thắng giữ vai trò “đầu tàu” để đảm bảo toàn bộ quá trình triển khai diễn ra mạch lạc và hiệu quả. Các thành viên còn lại phối hợp chặt chẽ, bổ sung thế mạnh chuyên môn và cùng hoàn thiện sản phẩm qua từng giai đoạn. Quá trình này không chỉ góp phần hoàn thiện dự án, mà còn trở thành cơ hội để mỗi thành viên rèn luyện tính chủ động, khả năng tự học và tinh thần làm việc nhóm trong môi trường thực chiến.

Trong chặng đường tiếp theo, nhóm đặt mục tiêu hoàn thiện hệ thống. “Mục tiêu gần là hoàn thiện hệ thống theo hướng ổn định hơn, dễ dùng hơn và có thêm dữ liệu để kiểm thử sâu hơn. Mục tiêu xa hơn là mở rộng từ một mô hình demo thành một nền tảng có thể tích hợp với nhiều đơn vị cấp phát khác nhau, đồng thời nâng độ chính xác của phần AI trong các trường hợp tài liệu thực tế đa dạng hơn. Để làm được điều đó, chúng em sẽ tiếp tục hoàn thiện kiến trúc hệ thống, tối ưu mô hình xử lý tài liệu, tăng cường lớp bảo mật và tìm thêm cơ hội hợp tác, thử nghiệm với các bối cảnh ứng dụng thực tế”, Thắng cho biết.

“Điều chúng em mong muốn không chỉ là một sản phẩm đi thi, mà là góp thêm một cách nhìn về việc công nghệ có thể giải quyết một vấn đề rất đời thường nhưng ảnh hưởng lớn đến xã hội”, trưởng nhóm nhấn mạnh.

Ở một góc nhìn rộng hơn, dự án không chỉ là câu chuyện của một nhóm sinh viên, mà còn là minh chứng cho xu hướng công nghệ đang từng bước tham gia vào việc xây dựng lại niềm tin – một loại “tài sản vô hình” nhưng vô cùng quan trọng trong xã hội số.